AQEM Zirvəsi: Azərbaycanın qətiyyətli mövqeyi və yeni geosiyasi reallıqlar

Məşhur Məmmədov

Milli Məclisin deputatı

Bakı daha bir beynəlxalq tədbirə evsahibliyi edərək diqqətləri Azərbaycana yönəltdi. Ölkəmizdə keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündə Prezident İlham Əliyev çıxış edərək mühüm mesajlar verdi. Ölkə rəhbərinin çıxışı Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artan rolunu, müstəqil xarici siyasətini və regionda formalaşan yeni geosiyasi reallıqları əks etdirən mühüm siyasi mesajlarla yadda qaldı. Dövlət başçısı çıxışında beynəlxalq hüququn prinsiplərinin ardıcıl tətbiqinin vacibliyini, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsinin tarixi-siyasi əhəmiyyətini, eləcə də regional sülhün, təhlükəsizliyin və çoxtərəfli əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsinin zəruriliyini vurğuladı. Prezidentin səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın keçdiyi tarixi yolu, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinə münasibətini və gələcək əməkdaşlıq prioritetlərini geniş siyasi kontekstdə təhlil etməyə imkan verir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın son 35 ildə formalaşdırdığı xarici siyasət kursunun geniş siyasi-strateji təqdimatı kimi qiymətləndirilməlidir. Bu çıxışın mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Prezident Azərbaycanı yalnız konkret bir regionun siyasi gündəliyi çərçivəsində deyil, Asiya ilə Avropa arasında yerləşən, müxtəlif geosiyasi və iqtisadi məkanları birləşdirən aktor kimi təqdim edir. Azərbaycanın nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, humanitar və digər istiqamətlərdə həyata keçirdiyi siyasətin regional təhlükəsizliklə birbaşa əlaqələndirilməsi də məhz bu yanaşmanın tərkib hissəsidir. Prezidentin vurğuladığı kimi, Azərbaycan müstəqil xarici siyasət həyata keçirir və bu siyasətin əsasını dövlətlərin suveren bərabərliyi, daxili işlərinə qarışmamaq, ərazi bütövlüyü və suverenliyə hörmət kimi prinsiplər təşkil edir. Bu məqam xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki Azərbaycanın beynəlxalq siyasətdə mövqeyi ayrı-ayrı dövlətlərə və ya siyasi bloklara münasibətdən daha çox, universal hüquqi prinsiplərin ardıcıl tətbiqinə əsaslanır.

Prezidentin çıxışında xüsusi diqqət yetirilən məsələlərdən biri beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartların və seçici yanaşmaların yolverilməzliyidir. İkili standartlar məsələsi Azərbaycanın diplomatik arqumentinin əsas xəttidir. Azərbaycanın mövqeyinə görə, beynəlxalq hüququn prinsipləri yalnız müəyyən dövlətlərə münasibətdə tətbiq edilməməli, bütün dövlətlər üçün eyni hüquqi və siyasi meyarlar mövcud olmalıdır. Prezident məhz bu kontekstdə Azərbaycanın 30 il ərzində üzləşdiyi işğal, etnik təmizləmə və məcburi köçkünlük problemini xatırlatdı.

1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən erməni qüvvələrinin çıxarılmasını tələb edən dörd qətnamə qəbul etməsinə baxmayaraq, həmin sənədlərin uzun illər ərzində icra olunmaması beynəlxalq sistemin əsas problemlərindən birini ortaya qoydu: qərar qəbul etmək ilə həmin qərarın icrasını təmin etmək arasında ciddi boşluq mövcud idi. Prezidentin çıxışında bu məqam ayrıca vurğulandı. Burada məsələ yalnız Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi ilə məhdudlaşmır. Azərbaycanın ortaya qoyduğu yanaşma daha geniş sualı gündəmə gətirir: əgər beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların icrası təmin olunmursa, həmin qərarların beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində real çəkisi nə qədərdir? Bu baxımdan Azərbaycan təcrübəsi beynəlxalq münasibətlər sistemində hüquqi mexanizmlərin gücləndirilməsinin vacibliyini göstərən nümunələrdən biridir.



Prezident İlham Əliyev ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyətini də kəskin şəkildə mənfi qiymətləndirdi və bu mexanizmin münaqişənin həllinə deyil, faktiki olaraq onun uzun müddət dondurulmasına gətirib çıxardığını bildirdi. Azərbaycanın diplomatik mövqeyindən yanaşdıqda, burada əsas məsələ vasitəçilik mexanizmlərinin nəticəyönümlü olmasıdır. 30 il ərzində danışıqların aparılması, lakin işğalın aradan qaldırılması üçün real nəticənin əldə edilməməsi Azərbaycan üçün qəbuledilməz vəziyyət yaratmışdı.

2020-ci il müharibəsindən sonra regiondakı geosiyasi reallıq dəyişdi. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün böyük hissəsini hərbi-siyasi yolla bərpa etdi, 2023-cü ilin sentyabrında isə Qarabağda suverenliyini tam təmin etdi. Prezidentin sözlərinə görə, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri nəticəsində Azərbaycan bir sutkadan da az müddətdə Qarabağdakı Ermənistan silahlı qüvvələrinin mövcudluğuna son qoydu və ölkənin suverenliyi tam bərpa edildi. Bu, Azərbaycanın xarici siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Artıq əsas məsələ işğal faktının aradan qaldırılması deyil, postmünaqişə dövrünün dayanıqlı sülh və əməkdaşlıq müstəvisinə keçirilməsidir.

Prezidentin çıxışındakı ən mühüm siyasi tezislərdən biri “müharibə bizim seçimimiz olmayıb” fikridir. Bu fikirlər Azərbaycanın 2020-ci il müharibəsi və sonrakı proseslərə verdiyi siyasi qiymətin mahiyyətini ifadə edir. Azərbaycan öz mövqeyini müdafiə edərkən əsas arqument kimi beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünü, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrini və uzunmüddətli nəticəsiz diplomatik prosesləri önə çəkir. Lakin çıxışın diqqətçəkən başqa tərəfi də var: Azərbaycan hərbi qələbədən sonra intiqam siyasətinə keçmədiyini, əksinə Ermənistanla sülh təklif etdiyini bildirir. Bu yanaşma Azərbaycanın postmüharibə siyasətinin əsas siyasi mesajlarından biridir. Prezidentin ifadə etdiyi kimi, Azərbaycan döyüş meydanında öz məqsədlərinə nail olduqdan sonra artıq məğlub tərəfə zərbə endirmək yolunu seçməyib və sülh gündəliyini irəli sürüb. Eyni zamanda, sülhün kövrək olduğu və onun qorunmasına, möhkəmləndirilməsinə ehtiyac olduğu da açıq şəkildə ifadə edildi.

Qarabağ məsələsindən daha geniş regional gündəliyə keçid Prezidentin çıxışının digər mühüm tərəfi oldu. Ölkə rəhbəri qeyd etdi ki, Qarabağ məsələsi artıq Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyinin yeganə əsas mövzusu kimi təqdim edilmir. Azərbaycan öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra regional əməkdaşlığın, nəqliyyat əlaqələrinin, enerji təhlükəsizliyinin, rəqəmsallaşmanın və iqtisadi inteqrasiyanın inkişafına daha böyük diqqət ayırır. Bu, Azərbaycanın xarici siyasətində yeni mərhələdir. Başqa sözlə, Azərbaycan artıq özünü yalnız münaqişədən çıxmış dövlət kimi deyil, regional əməkdaşlığın təşviqində maraqlı olan və bu əməkdaşlığa imkan yaradan dövlət kimi təqdim edir. Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşməsi Azərbaycanın bu siyasətində mühüm üstünlükdür. Orta Dəhliz, enerji marşrutları, nəqliyyat bağlantıları və rəqəmsal əlaqələr ölkənin geosiyasi əhəmiyyətini artıran əsas amillərdəndir.

AQEM sədrliyi Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyasının göstəricisidir. Azərbaycanın 2024–2026-cı illər üçün AQEM sədrliyinə seçilməsi bütün üzv dövlətlərin yekdil dəstəyi ilə baş tutmuşdu. Azərbaycan sədrliyi dövründə təşkilatın institusional gücləndirilməsi, əlaqələndirmə və nəqliyyat, rəqəmsallaşma, davamlı inkişaf, ətraf mühit, turizm, təhsil və elm kimi sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsini prioritet elan etmişdi. Azərbaycanın sədrliyi “Daha güclü AQEM: Asiyada bağlantı, rəqəmsallaşma və dayanıqlı inkişaf” konsepsiyası üzərində qurulmuşdu. AQEM-in institusional baxımdan gücləndirilməsi və tamhüquqlu beynəlxalq təşkilata çevrilməsi istiqamətində də iş aparılıb. Bu istiqamətdə Azərbaycanın sədrliyi dövründə Qadınlar Şurası, Maliyyə Sammiti, universitetlər arasında əməkdaşlıq şəbəkəsi və digər institusional təşəbbüslər gündəmə gətirilib. Təşkilatın katibliyinin gücləndirilməsi də prioritetlər sırasında olub. Bu baxımdan Bakıda keçirilən 7-ci Zirvə Görüşü yalnız növbəti beynəlxalq tədbir deyil. Bu, Azərbaycanın ikiillik sədrliyinin siyasi nəticələrinin təqdim olunduğu mühüm platformadır.

Əlamətdar məqamlardan biri də Laosun AQEM-ə yeni üzv kimi qəbul edilməsidir. Bu qərarın məhz Bakı Zirvəsində qəbul olunması təşkilatın genişlənməsinin və inklüziv dialoq platforması kimi inkişafının göstəricisidir. Azərbaycan regional əməkdaşlıqdan qlobal platformaya keçidə önəm verir. Azərbaycanın son illərdə beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi də ayrıca siyasi əhəmiyyət daşıyır. AQEM Zirvəsi ilə yanaşı, ölkənin müxtəlif qlobal və regional tədbirlər üçün platformaya çevrilməsi Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiyada artan rolunu nümayiş etdirir. Bu, sadəcə tədbir keçirmək məsələsi deyil. Beynəlxalq toplantılara ev sahibliyi edən dövlət eyni zamanda müxtəlif siyasi mövqelərin Bakıda təmas qurmasına, dialoq aparmasına və ortaq gündəlik formalaşdırmasına şərait yaradır. AQEM-in 28 üzv dövlətini bir araya gətirməsi və Asiya məkanının böyük hissəsini əhatə etməsi təşkilatın potensialını daha da artırır. Azərbaycan sədrliyi dövründə əsas məqsədlərdən biri də məhz bu potensialın real əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevrilməsi olub.

Azərbaycanın mesajı suverenlik, təhlükəsizlik və əməkdaşlıqdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışını ümumiləşdirsək, burada üç əsas siyasi mesajı xüsusi qeyd etmək olar. Suverenlik və ərazi bütövlüyü beynəlxalq münasibətlər sisteminin fundamental prinsipləri olaraq qalmalıdır: beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların icrası təmin olunmalıdır. Əks halda, qərarların siyasi və hüquqi çəkisi zəifləyir və bu, yeni münaqişələr üçün zəmin yaradır. Müharibədən sonrakı mərhələdə əsas hədəf sülhün və regional əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsidir. Bu üç xətt bir-birindən ayrı deyil. Əksinə, Azərbaycanın xarici siyasətinin vahid konsepsiyasını formalaşdırır: əvvəlcə suverenliyin və ərazi bütövlüyünün təmin olunması, daha sonra isə əldə edilmiş reallıqların sülh və əməkdaşlıq mexanizmləri ilə möhkəmləndirilməsi. AQEM-in Bakı Zirvəsi Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində dəyişən mövqeyinin mühüm göstəricisidir.

Azərbaycan artıq yalnız öz təhlükəsizlik məsələlərini gündəmə gətirən dövlət deyil. Ölkə regional bağlantılar, enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi, rəqəmsallaşma, davamlı inkişaf və çoxtərəfli diplomatiya istiqamətlərində təşəbbüslər irəli sürən aktora çevrilib. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Qarabağ və Azərbaycanın 30 illik işğal təcrübəsinin geniş yer alması da təsadüfi deyil. Bu təcrübə Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa, suverenliyə və dövlətlərin ərazi bütövlüyünə verdiyi əhəmiyyətin siyasi əsasını təşkil edir. Eyni zamanda, çıxışın əsas istiqaməti keçmişdə qalmamaq, postmünaqişə dövrünü yeni əməkdaşlıq imkanlarına çevirməkdir.

Bakının AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşünə ev sahibliyi etməsi və Azərbaycanın ikiillik sədrliyinin yekunlarını təqdim etməsi göstərir ki, ölkəmizin xarici siyasətində əsas hədəflərdən biri öz geosiyasi mövqeyini yalnız milli maraqların müdafiəsi üçün deyil, həm də regional və beynəlxalq əməkdaşlıq üçün imkan yaradan platformaya çevirməkdir. Bu mənada AQEM Zirvəsi Azərbaycanın son illərdə keçdiyi yolun mühüm siyasi nəticəsini nümayiş etdirir: suverenliyini və ərazi bütövlüyünü təmin edən Azərbaycan indi regional sülh, bağlantı və əməkdaşlıq gündəliyinin formalaşmasında daha fəal rol oynayır.